🏛️ Մաշտոցից առաջ. ի՞նչ գրերով էին գրում հին հայերը

Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայոց այբուբենի ստեղծումը 405 թվականին համարվում է հայ ժողովրդի պատմության ամենալուսավոր էջերից մեկը։ Սակայն հաճախ հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք մինչ այդ հայերը եղել են անգրագետ, և արդյո՞ք հին Հայաստանում չի գոյություն ունեցել սեփական գրային համակարգ։

Պատմական փաստերն ու հնագիտական պեղումները ապացուցում են, որ նախքան 5-րդ դարը հայկական լեռնաշխարհում կիրառվել են զարգացած և բազմազան նախամաշտոցյան գրեր։ Մեր նախնիները հազարամյակներ շարունակ օգտագործել են տարբեր գրատեսակներ՝ սեփական պատմությունն ու մշակույթը հավերժացնելու համար։

🗿 Վանի թագավորության սեպագրերը և տեղական մեհենագրերը

Դեռևս Քրիստոսից առաջ 9-րդ դարում Վանի թագավորության (Ուրարտուի) ժամանակաշրջանում Հայաստանում լայնորեն տարածված էին սեպագիր արձանագրությունները։ Արքաները քարերի և կավե սալիկների վրա արձանագրում էին իրենց հաղթանակներն ու շինարարական աշխատանքները։

Բացի այդ, գոյություն են ունեցել նաև տեղական մեհենագրեր կամ հիերոգլիֆներ, որոնք բաղկացած էին շուրջ 300 նշաններից։ Այս գաղափարագրերը հիմնականում կիրառվում էին քրմերի կողմից և ունեին սրբազան նշանակություն։ Դրանք փորագրվում էին տաճարների պատերին և պաշտամունքային առարկաների վրա։

📜 Դանիելյան գրեր. կորսված այբուբենի առեղծվածը

Մաշտոցյան պատմագրության մեջ առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում Դանիելյան գրերը։ Պատմիչների վկայությամբ՝ ասորի եպիսկոպոս Դանիելի մոտ պահպանվել էին հին հայկական հնչյունական համակարգին համապատասխանող գրեր։

Ազգային գրի վերականգնման առաջին փուլում հայոց արքա Վռամշապուհի հրամանով այդ նշանագրերը բերվեցին Հայաստան և կիրառվեցին երկու տարի։ Սակայն պարզվեց, որ դրանք թերի էին և չէին կարողանում լիարժեք արտահայտել հայոց լեզվի հարուստ հնչյունական կազմը։

🏛️ Օտարալեզու գրականությունը հին Հայաստանում

Քրիստոնեության ընդունումից առաջ և անմիջապես հետո հայկական արքունիքում, պետական գրագրության և ծիսակատարությունների ժամանակ օգտագործվում էին նաև հունարեն և արամեերեն լեզուները։ Հայ թագավորները, ինչպիսիք էին Տիգրան Մեծն ու Արտավազդ Երկրորդը, փայլուն տիրապետում էին հունարենին։

Այս իրավիճակը ստեղծում էր մշակութային կախվածություն հարևան հզոր տերություններից։ Հենց այս պատճառով Մեսրոպ Մաշտոցն ու Սահակ Պարթևը ձեռնամուխ եղան նոր, կատարյալ այբուբենի ստեղծմանը, որը կփրկեր հայությունը հոգևոր և լեզվական ձուլումից։

🎯 Ամփոփում

Նախամաշտոցյան շրջանի գրային համակարգերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հայերն ունեցել են հարուստ մշակութային և գրավոր անցյալ։ Մաշտոցը ոչ թե զրոյից ստեղծեց հայկական մշակույթը, այլ հանճարեղորեն պսակեց և կատարելագործեց դարերով եկած հայկական գրավոր ավանդույթները։