💡 Դանինգ-Կրյուգերի էֆեկտ․ ինչու են անգետները իրենց հանճար կարծում

Մեզանից գրեթե յուրաքանչյուրը կյանքում հանդիպել է մարդկանց, ովքեր չափազանց վստահ են խոսում որևէ թեմայից, բայց իրականում շատ քիչ գիտեն դրա մասին։ Հաճախ նման մարդիկ նույնիսկ չեն էլ կասկածում, որ սխալվում են։ Այս երևույթը հոգեբանության մեջ հայտնի է որպես Դանինգ-Կրյուգերի էֆեկտ։

Դանինգ-Կրյուգերի էֆեկտը հոգեբանական կողմնակալություն է, որի դեպքում ցածր հմտություններ կամ սահմանափակ գիտելիքներ ունեցող մարդիկ հակված են գերագնահատելու սեփական կարողությունները։ Միաժամանակ իսկապես գիտակ մարդիկ հաճախ հակված են թերագնահատելու իրենց կարողությունները՝ կարծելով, թե մյուսներն էլ նույնքան գիտեն, որքան իրենք։

Այս երևույթը դարձել է ժամանակակից աշխարհի ամենաքննարկվող հոգեբանական թեմաներից մեկը, հատկապես սոցիալական ցանցերի դարաշրջանում, որտեղ յուրաքանչյուրը կարող է իրեն մասնագետ ներկայացնել։

Դանինգ-Կրյուգերի էֆեկտի ծագումը

Դանինգ-Կրյուգերի էֆեկտը իր անվանումը ստացել է ամերիկացի հոգեբաններ Դևիդ Դանինգի և Ջասթին Կրյուգերի անուններից։ 1999 թվականին նրանք հրապարակեցին գիտական հետազոտություն, որը ցույց տվեց հետաքրքիր օրինաչափություն․ մարդիկ, ովքեր ամենավատ արդյունքներն էին գրանցում տարբեր թեստերում, կարծում էին, թե գերազանց են կատարել առաջադրանքները։

Հետազոտությունները անցկացվել էին տրամաբանության, հումորի և լեզվի ոլորտներում։ Ամենացածր արդյունք ունեցող մասնակիցները իրենց գնահատում էին միջինից բարձր մակարդակի վրա։ Իսկ լավագույն արդյունք ունեցող մարդիկ հաճախ կարծում էին, թե իրենց գիտելիքները սովորական են։

Այս ուսումնասիրությունը հետագայում դարձավ հոգեբանության ամենահայտնի տեսություններից մեկը և բազմիցս հաստատվեց նոր հետազոտություններով։

Ինչու է Դանինգ-Կրյուգերի էֆեկտը առաջանում

Մարդու ուղեղը միշտ չէ, որ օբյեկտիվ է գնահատում սեփական կարողությունները։ Երբ մարդը քիչ գիտելիք ունի որևէ թեմայից, նա հաճախ չունի նաև բավարար հմտություն՝ հասկանալու իր սխալները։

Պարզ ասած՝ եթե դուք բավարար գիտելիք չունեք, չեք կարողանում նույնիսկ հասկանալ, թե որքան բան դեռ չգիտեք։ Ահա այստեղ է գործում Դանինգ-Կրյուգերի էֆեկտը։

Օրինակ՝ մարդը կարող է մի քանի տեսանյութ դիտել առողջության մասին և սկսել իրեն բժիշկ զգալ։ Կամ մեկ շաբաթ ծրագրավորում սովորելուց հետո մտածել, թե արդեն կարող է ստեղծել բարդ համակարգեր։ Սկզբնական գիտելիքները հաճախ ստեղծում են կեղծ վստահություն։

Հետաքրքիր է, որ իրական մասնագետների մոտ հաճախ հակառակ երևույթն է լինում։ Որքան ավելի շատ են նրանք սովորում, այնքան ավելի լավ են հասկանում թեմայի բարդությունը և իրենց սահմանափակումները։

Սոցիալական ցանցերն ու կեղծ փորձագետները

Այսօր Դանինգ-Կրյուգերի էֆեկտը հատկապես նկատելի է սոցիալական ցանցերում։ Instagram-ում, TikTok-ում և Facebook-ում մարդիկ հաճախ վստահորեն խորհուրդներ են տալիս բժշկությունից մինչև ֆինանսներ, նույնիսկ առանց մասնագիտական կրթության։

2022 թվականի մի ուսումնասիրություն ցույց տվեց, որ սոցիալական ցանցերում մեծ լսարան ունեցող օգտատերերի մի մասը տարածում է սխալ կամ չստուգված տեղեկություն, սակայն բարձր ինքնավստահության շնորհիվ շատերը նրանց հավատում են։

Մարդիկ հակված են վստահել նրանց, ովքեր խոսում են համոզիչ և վստահ ձայնով։ Ուղեղը հաճախ շփոթում է վստահությունը գիտելիքի հետ։

Սա հատկապես վտանգավոր է առողջության, ֆինանսների կամ գիտության ոլորտներում, որտեղ սխալ տեղեկությունը կարող է լուրջ հետևանքներ ունենալ։

Դանինգ-Կրյուգերի էֆեկտը առօրյա կյանքում

Դանինգ-Կրյուգերի էֆեկտը միայն գիտական տերմին չէ։ Այն հանդիպում է գրեթե ամեն օր։

Օրինակ՝ վարորդներից շատերը կարծում են, թե միջինից լավ են վարում մեքենան։ Սակայն վիճակագրորեն բոլոր մարդիկ չեն կարող լինել «միջինից բարձր» վարորդ։ Սա մաթեմատիկորեն անհնար է։

Նույնը կարելի է տեսնել աշխատանքի վայրերում։ Երբեմն ամենաքիչ փորձ ունեցող աշխատակիցները առավել վստահ են արտահայտվում, մինչդեռ փորձառու մասնագետները ավելի զգույշ են խոսում։

Դպրոցներում և համալսարաններում նույնպես հաճախ նկատվում է, որ քիչ պատրաստված ուսանողները գերագնահատում են իրենց գիտելիքները, իսկ լավ պատրաստվածները՝ ավելի խիստ են գնահատում իրենց։

Կարելի՞ է խուսափել այս հոգեբանական թակարդից

Դանինգ-Կրյուգերի էֆեկտից ամբողջությամբ ազատվել հնարավոր չէ, քանի որ այն մարդու մտածողության բնական առանձնահատկություններից է։ Սակայն կան մեթոդներ, որոնք օգնում են ավելի օբյեկտիվ գնահատել սեփական գիտելիքները։

Առաջինը՝ կարևոր է մշտապես սովորել և բաց լինել քննադատության համար։ Երբ մարդը խորանում է թեմայի մեջ, սկսում է հասկանալ իր գիտելիքների սահմանները։

Երկրորդը՝ օգտակար է լսել մասնագետների կարծիքները և ստուգել տեղեկության աղբյուրները։ Միայն վստահ խոսելը դեռ չի նշանակում ճշմարտություն ասել։

Երրորդը՝ պետք է սովորել ասել «չգիտեմ»։ Իրականում սա հաճախ ավելի բարձր ինտելեկտի նշան է, քան ամեն հարցի պատասխան ունենալու փորձը։

Ինչու է այս թեման այսօր ավելի կարևոր, քան երբևէ

Տեղեկատվական դարաշրջանում մարդիկ ամեն օր բախվում են հսկայական քանակի տեղեկության։ Սակայն ինտերնետը ոչ միայն գիտելիքի աղբյուր է, այլ նաև կեղծ վստահության տարածման հարթակ։

Դանինգ-Կրյուգերի էֆեկտը օգնում է հասկանալ, թե ինչու են երբեմն ամենաբարձրաձայն մարդիկ ամենաքիչ գիտելիքն ունենում։ Այն նաև հիշեցնում է, որ խելացի մարդը սովորաբար ավելի շատ հարցեր ունի, քան պատասխաններ։

Հոգեբանները նշում են, որ ինքնաքննադատությունը և սովորելու ցանկությունը մարդու կարևորագույն կարողություններից են։ Որքան ավելի շատ ենք գիտակցում, թե ինչ չգիտենք, այնքան ավելի մոտ ենք իրական գիտելիքին։

Վերջիվերջո, իրական փորձագետները սովորաբար չեն փորձում ամեն կերպ ապացուցել, որ ամեն ինչ գիտեն։ Նրանք հասկանում են, որ գիտելիքը անվերջ ճանապարհ է, ոչ թե վերջնական կետ։