💡 Ինչու ենք հետաձգում գործերը․ պրոկրաստինացիայի գիտությունը

Մեզանից գրեթե յուրաքանչյուրն առնվազն մեկ անգամ ասել է․ «Կսկսեմ վաղը»։ Երբեմն դա վերաբերում է աշխատանքին, երբեմն՝ ուսմանը, սպորտին կամ նույնիսկ սովորական տնային գործերին։ Սակայն ինչու ենք մենք այդքան հաճախ հետաձգում այն, ինչ իրականում կարևոր է։ Այս երևույթը հայտնի է որպես պրոկրաստինացիա, և այն շատ ավելի խորքային պատճառներ ունի, քան պարզապես ծուլությունը։

Գիտնականները վաղուց են ուսումնասիրում պրոկրաստինացիայի գիտությունը և պարզել, որ այն կապված է ոչ միայն սովորությունների, այլ նաև ուղեղի աշխատանքի, հույզերի և նույնիսկ կենսաբանական առանձնահատկությունների հետ։ Հետաքրքիրն այն է, որ մարդիկ հաճախ հետաձգում են հենց այն գործերը, որոնք կարող են փոխել իրենց կյանքը դեպի լավը։

Ինչ է պրոկրաստինացիան իրականում

Պրոկրաստինացիան կարևոր գործերի գիտակցված հետաձգումն է՝ նույնիսկ այն դեպքում, երբ մարդը հասկանում է դրա բացասական հետևանքները։ Սա տարբերվում է սովորական հանգստից կամ ժամանակավոր դադարից։ Երբ մարդը հանգստանում է, նա վերականգնում է ուժերը։ Իսկ պրոկրաստինացիայի դեպքում նա հաճախ զգում է մեղավորություն, անհանգստություն և ներքին լարվածություն։

Հոգեբանների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մարդկանց մոտավորապես 20 տոկոսը մշտապես պայքարում է քրոնիկ պրոկրաստինացիայի դեմ։ Ուսանողների շրջանում այդ թիվը նույնիսկ ավելի բարձր է։ Որոշ հետազոտությունների համաձայն՝ համալսարանականների մինչև 80 տոկոսը պարբերաբար հետաձգում է առաջադրանքների կատարումը։

Պրոկրաստինացիան հատկապես տարածված է այն ժամանակ, երբ գործը բարդ է, ձանձրալի կամ հոգեբանական ճնշում է առաջացնում։ Այդ պահին ուղեղը փորձում է խուսափել տհաճ զգացողություններից և ընտրում է ավելի հեշտ ու հաճելի զբաղմունքներ։

Պրոկրաստինացիայի գիտությունը և ուղեղի պայքարը

Պրոկրաստինացիայի գիտությունը մեծ ուշադրություն է դարձնում ուղեղի երկու կարևոր հատվածների պայքարին։ Առաջինը նախաճակատային կեղևն է, որը պատասխանատու է պլանավորման, ինքնակարգավորման և երկարաժամկետ որոշումների համար։ Երկրորդը լիմբիկ համակարգն է, որը կապված է հաճույքի, վախի և արագ հույզերի հետ։

Երբ մենք պետք է կատարենք դժվար կամ ձանձրալի աշխատանք, լիմբիկ համակարգը հաճախ «հաղթում» է։ Ուղեղը սկսում է փնտրել արագ հաճույք՝ սոցիալական ցանցեր, տեսանյութեր, խաղեր կամ նույնիսկ անիմաստ զբաղվածություն։ Այդ պատճառով մարդը կարող է ամբողջ օրը զբաղված լինել, բայց իրականում ոչինչ կարևոր չանել։

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ պրոկրաստինացիայի ժամանակ ակտիվանում են ուղեղի այն հատվածները, որոնք կապված են սթրեսից խուսափելու հետ։ Այլ կերպ ասած՝ մենք հետաձգում ենք ոչ թե այն պատճառով, որ ծույլ ենք, այլ որովհետև ուղեղը փորձում է պաշտպանել մեզ տհաճ զգացողություններից։

Ինչու են խելացի մարդիկ նույնպես հետաձգում

Շատերը կարծում են, թե պրոկրաստինացիան միայն անպատասխանատու մարդկանց խնդիրն է։ Սակայն իրականությունը լրիվ այլ է։ Հետաձգելու սովորությունը հաճախ հանդիպում է ստեղծագործ, խելացի և նույնիսկ շատ հաջողակ մարդկանց մոտ։

Օրինակ՝ հայտնի գրողներ, գիտնականներ և արվեստագետներ հաճախ խոստովանել են, որ երկար ժամանակ չեն կարողանում սկսել կարևոր աշխատանքը։ Պատճառներից մեկը կատարելապաշտությունն է։ Երբ մարդը ցանկանում է ամեն ինչ անել իդեալական, նա սկսում է վախենալ սխալվելուց։ Արդյունքում գործը պարզապես չի սկսվում։

Հոգեբանները սա անվանում են «կատարելության թակարդ»։ Մարդը մտածում է, որ պետք է ունենա կատարյալ տրամադրություն, կատարյալ պայմաններ կամ կատարյալ գաղափար, բայց այդ պահը հաճախ երբեք չի գալիս։

Բացի այդ, բարձր ինտելեկտ ունեցող մարդիկ հաճախ ավելի շատ են վերլուծում իրավիճակը, ինչը կարող է հանգեցնել որոշումների կաթվածի։ Երբ ուղեղը չափազանց շատ տարբերակներ է քննարկում, գործելը դառնում է ավելի դժվար։

Սոցիալական ցանցերը և ժամանակակից աշխարհի ազդեցությունը

Այսօր պրոկրաստինացիան դարձել է ավելի տարածված, քան երբևէ։ Դրա հիմնական պատճառներից մեկը թվային միջավայրն է։ Instagram-ը, TikTok-ը և այլ հարթակներ ստեղծված են այնպես, որ անընդհատ գրավեն մարդու ուշադրությունը։

Յուրաքանչյուր ծանուցում կամ նոր տեսանյութ ուղեղում առաջացնում է դոֆամինի փոքր արտազատում։ Դոֆամինը հաճույքի և պարգևատրման հետ կապված քիմիական նյութ է։ Արդյունքում ուղեղը սկսում է նախընտրել արագ հաճույքը երկարաժամկետ նպատակներից։

Հետազոտություններից մեկի ընթացքում պարզվել է, որ միջին մարդը օրական տասնյակ անգամներ ստուգում է հեռախոսը՝ նույնիսկ առանց գիտակցելու։ Այդ փոքր շեղումները նվազեցնում են կենտրոնացումը և մեծացնում հետաձգման հավանականությունը։

Ամենավտանգավորն այն է, որ սոցիալական ցանցերը ստեղծում են կեղծ զբաղվածության զգացողություն։ Մարդը կարող է ժամերով կարդալ, դիտել կամ «սքրոլ» անել՝ մտածելով, թե պարզապես մի փոքր հանգստանում է, բայց իրականում ուղեղը կորցնում է ուշադրության ռիթմը։

Ինչպես հաղթահարել պրոկրաստինացիան

Պրոկրաստինացիայի դեմ պայքարը սկսվում է ոչ թե կամքի ուժից, այլ ինքնաճանաչումից։ Առաջին կարևոր քայլը հասկանալն է, թե կոնկրետ ինչ զգացողություն եք փորձում խուսափել։ Շատ հաճախ դա վախն է, անորոշությունը կամ ձախողման մտավախությունը։

Մասնագետները խորհուրդ են տալիս մեծ առաջադրանքները բաժանել փոքր քայլերի։ Երբ գործը չափազանց մեծ է թվում, ուղեղը այն ընկալում է որպես վտանգավոր կամ հոգնեցուցիչ։ Սակայն փոքր քայլերը նվազեցնում են հոգեբանական դիմադրությունը։

Արդյունավետ մեթոդներից մեկն է «5 րոպեի կանոնը»։ Մարդը պայմանավորվում է ինքն իր հետ, որ պարզապես կաշխատի 5 րոպե։ Շատ դեպքերում սկսելը ամենադժվար մասն է, իսկ հետո ուղեղը աստիճանաբար ներգրավվում է գործընթացի մեջ։

Օգնում է նաև միջավայրի փոփոխությունը։ Եթե հեռախոսը մշտապես ուշադրությունը շեղում է, կարելի է այն տեղափոխել այլ սենյակ։ Որոշ մարդիկ օգտագործում են հատուկ հավելվածներ, որոնք ժամանակավորապես արգելափակում են սոցիալական ցանցերը։

Հետաքրքիր է, որ գիտնականները կարևորում են նաև ինքնաներողամտությունը։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մարդիկ, ովքեր չափազանց խիստ են իրենց նկատմամբ, ավելի հաճախ են ընկնում պրոկրաստինացիայի շրջապտույտի մեջ։ Իսկ նրանք, ովքեր ընդունում են սեփական սխալները և շարունակում առաջ շարժվել, ավելի արագ են վերադառնում աշխատանքի։

Պրոկրաստինացիան միշտ վնասակա՞ր է

Չնայած պրոկրաստինացիան սովորաբար բացասական երևույթ է համարվում, որոշ գիտնականներ կարծում են, որ երբեմն այն կարող է ունենալ նաև օգտակար կողմեր։ Կարճ ժամանակով հետաձգումը երբեմն օգնում է ուղեղին մշակել գաղափարները և ստեղծագործական լուծումներ գտնել։

Օրինակ՝ որոշ արվեստագետներ և գիտնականներ նշել են, որ կարևոր մտքերը հաճախ ծնվել են հենց այն ժամանակ, երբ նրանք ժամանակավորապես հեռացել են աշխատանքից։ Սակայն այստեղ կարևոր է տարբերակել գիտակցված դադարը անվերջ հետաձգումից։

Եթե հետաձգումը վերածվում է մշտական սովորության, այն սկսում է վնասել մարդու հոգեկան առողջությանը, առաջացնում է սթրես, մեղքի զգացում և ինքնավստահության անկում։ Այդ պատճառով կարևոր է սովորել կառավարել ժամանակը և հասկանալ սեփական վարքի պատճառները։

Պրոկրաստինացիայի գիտությունը ցույց է տալիս, որ մենք բոլորս երբեմն պայքարում ենք մեր ուղեղի բնական մեխանիզմների դեմ։ Սա մարդկային բնույթի մի մասն է, ոչ թե անհաջողության նշան։ Ամենակարևորն այն է, որ մարդը կարողանա հասկանալ սեփական սովորությունները և փոքր քայլերով փոխել դրանք։

Հաջորդ անգամ, երբ ինքներդ ձեզ բռնեք հերթական գործը հետաձգելիս, փորձեք ոչ թե մեղադրել ձեզ, այլ հասկանալ՝ ինչու է դա տեղի ունենում։ Շատ հաճախ ճիշտ հարցը դառնում է փոփոխության առաջին քայլը։